Szachy dla niewidomych – na czym polegają i jakie są zasady?

Szachy dla niewidomych i słabowidzących mają historię sięgającą XIX wieku, kiedy to w Europie zaczęto dostosowywać tę grę do potrzeb osób z dysfunkcją wzroku. Wprowadzono specjalne szachownice brajlowskie z wypustkami umożliwiającymi dotykowe rozpoznawanie pozycji figur oraz różnice w wysokości pól dla lepszego ich rozróżnienia. Te innowacje uczyniły szachy bardziej dostępnymi dla niewidomych graczy.

W 1948 roku powstało Międzynarodowe Stowarzyszenie Szachistów Niewidomych (IBCA), którego celem jest organizowanie zawodów i promocja gry w szachy wśród niewidomych na całym świecie. Dwa lata później, w 1950 roku, odbyły się pierwsze Mistrzostwa Świata w Szachach Niewidomych, które zapoczątkowały regularne międzynarodowe turnieje, przyciągające najlepszych graczy z różnych krajów.

Ważnym etapem było utworzenie International Braille Chess Association (IBCA) w 1958 roku w Niemczech. Organizacja jest obecnie międzynarodowym zrzeszeniem federacji szachowych osób niewidomych i słabowidzących oraz organizuje między innymi mistrzostwa świata i olimpiady szachowe tej grupy zawodników. IBCA podaje, że zrzesza federacje z ponad 60 krajów na czterech kontynentach.

Gra opiera się na identycznych zasadach co w przypadku tradycyjnych szachów. Różnice dotyczą wyłącznie sposobu, w jaki zawodnik i sędzia wykonują poszczególne czynności przy stole, zgodnie ze znajomością zasad gry ujętych w załączniku FIDE dla zawodników z niepełnosprawnością wzroku. Uczestników dzieli się na trzy kategorie – B1, B2 i B3 – w zależności od stopnia zachowanego widzenia: od jego praktycznego braku (B1), przez bardzo ograniczone widzenie (B2), po słabowidzenie w mniejszym stopniu (B3).

To właśnie te wyjątki – a nie inny przebieg partii – definiują szachy dla osób niewidomych i niedowidzących jako odrębną, dostępną formę tej samej gry. Główne różnice względem szachownicy brajlowskiej i partii przy niej rozgrywanej są następujące:

Szachownica zaprojektowana dla osób niewidomych charakteryzuje się precyzyjną geometrią. Ciemne pola są podniesione o 3-5 milimetrów w stosunku do jasnych. Otwór w każdym polu liczy 4-6 milimetrów średnicy, a trzpień umieszczony w podstawie figury stabilizuje ją w wyznaczonym miejscu. Zestaw wykonuje się najczęściej z twardego drewna lub gładkiego tworzywa. Wystające znaczniki lub kropki na czarnych pionach oraz kontrast barw na poziomie 70-90% pozwalają płynnie rozpoznawać kształty i odróżniać bierki od białych. W domowych warunkach stosuje się również tanie naklejki wypukłe oraz grube taśmy fakturowe.

Obowiązujące tempa punktuje się zgodnie z tabelą rankingową FIDE. Jednym z wyjątków w protokole jest możliwość wydelegowania asystenta obsługującego zegar.

Niewidomi i słabowidzący szachiści mogą brać udział w turniejach krajowych i międzynarodowych, organizowanych zarówno wyłącznie dla osób z dysfunkcją wzroku, jak i otwartych dla każdego. Najważniejszymi wydarzeniami są Mistrzostwa Świata i Olimpiady Szachowe Niewidomych, koordynowane przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Szachistów Niewidomych. W wielu krajach działają też ligi oraz turnieje integracyjne, gdzie wszyscy rywalizują na równych zasadach.

Na tle świata duże sukcesy odnosi Polska. W 2023 roku Marcin Tazbir, grając na greckiej wyspie Rodos, zdobył tytuł mistrza świata IBCA z wynikiem 8 punktów w 9 partiach. Wyprzedził tym samym broniącego tytułu Serba Predraga Nikaca o pół punktu w stawce 82 zawodników z 29 krajów. W gronie polskich finalistów znajduje się też Julia Salamon z Jeleniej Góry, mistrzyni świata juniorów w szachach osób niewidomych i słabowidzących.

Poza szachami w wersji dotykowej dostępne są też inne popularne gry planszowe czy zabawy celnościowe zaadaptowane na podobnej zasadzie – wypukłe pola, oznaczenia dotykowe zamiast koloru i stabilne mocowanie elementów w otworach. Najczęściej spotyka się:

Szachy dla niewidomych, dzięki rozwiązaniom wspierającym dostępność, pozwalają rywalizować każdej osobie słabowidzącej, bez względu na ograniczenia wzrokowe. Specjalna szachownica, bierki z oznaczeniami dotykowymi, przystosowany zegar oraz możliwość korzystania z asystenta pozwalają skupić się na tym, co w tej grze najważniejsze – strategii.